"Ik ervaar het als een goede ondersteuning."

"Aanraken is eigenlijk veel prettiger dan ik dacht en geeft mij het gevoel dat ik mag zijn wie ik ben."

"Ik voel me begrepen en voel me daardoor minder alleen staan."

Aan-ge-raakt worden
Benadering vanuit de haptonomie

Lezing gegeven tijdens het Lymfcongres van het Nederlands Paramedisch Instituut 

9 juni 2006
Colette Chardon, haptotherapeute

Deze lezing gaat over de meerwaarde van een op contact gerichte aanraking, een aan-raking  die met aan-dacht wordt gegeven en ontvangen. Dit is de benadering vanuit de haptonomie.

Over aan-raken

Aanraken is de meest directe vorm van contact en is een essentieel onderdeel van de haptonomie. Als je aangeraakt wordt, raak je de ander ook aan. Een aanraking kan je raken. Het is een interactie. Het is geen passief gebeuren. Aanraken vraagt aandacht, aanwezigheid, verstilling. Aanraking doet soms meer dan woorden. Het nodigt uit tot ontmoeten. Het is heel eenvoudig maar het vraagt veel, want wil je contact maken met de ander, moet je eerst in contact zijn met jezelf, bij je eigen affectiviteit zijn wil je de affectiviteit aan de ander laten voelen.

Aanraken is een eerste levensbehoefte. Babyratjes stoppen zelfs met groeien, als ze niet gelikt worden. Een andere proef geeft aan dat aapjes die een vachtmoeder hebben, beter groeien dan aapjes die de fles krijgen. Toch rust er ook een taboe op het aanraken. Aanraken heeft in onze cultuur al gauw een seksuele lading. Er is daardoor een taboe om buiten de intieme sfeer of functionele sfeer aan te raken. Het is een groot goed dat we vanuit ons vak mensen mogen aanraken. Aanraken geeft een gevoel van saamhorigheid en verbinding, en is een middel om echt contact te maken.

De ontwikkelingen binnen de fysiotherapie lopen parallel met de maatschappelijke ontwikkelingen: de tendens van de afgelopen jaren is om minder te masseren; dat is jammer, dat is een verarming. Want dat geeft minder de gelegenheid om als hulpvrager aangeraakt te worden, wat zo van wezenlijk belang voor ieder mens is. Waar je des te meer behoefte aan hebt, als je het moeilijk hebt, als je pijn hebt, als je je kwetsbaar voelt. Er zijn verschillende betekenissen die je aan de aanraking kan geven. In wezen kent iedereen de betekenis van de aanraking. Zeker waar het gaat om die aanraking die je werkelijk raakt. Als je geraakt wordt, komt het aan.  Je kan op heel veel verschillende wijzen geraakt worden: van een hand die de ander stuurt en weerstand oproept, tot de hand die er was toen het werkelijk nodig was. Die aanraking voelen we op onze huid en diep van binnen.

Bij het aanraken is het geen vanzelfsprekendheid dat er ook contact is.  Het is goed mogelijk om aan te raken zonder contact te maken. De mate van contact heeft te maken met in hoeverre iemand zich voelbaar maakt in zijn handen en in hoeverre de aangeraakte de aanraking toelaat. Als er affectief contact is tussen de aanraker en aangeraakte, dan is dat heel direct contact, dat is nabij. Nabijheid kan als goed worden ervaren, zeker als er sprake is van angst, onzekerheid, pijn en zielspijn. Een affectieve, aandachtige aanraking kan heel bevestigend zijn. Het laat voelen dat het goed is dat het is zoals het is. Dat je mag voelen wat je voelt. Het kan ook ruimte geven om gevoelens toe te laten en te uiten. Als de aanraking als goed wordt ervaren dan opent het, dan komt de ander tevoorschijn, haalt naar boven wat er is.

Contact heeft twee bewegingen: naar de ander toe, het geven, en van de ander naar jezelf toe, het ontvangen. Affectief aanraken betekent dat je niet hard hoeft te werken, niet veel hoeft te doen, maar het betekent wel aan-wezig zijn. Het vraagt dus ook van de patiënt om er bij te zijn. Het voelen vraagt om in het hier en nu te zijn.

Op lichamelijk niveau kan bij een aanraking waarbij sprake is van affectief contact, ook heel veel gebeuren: het heeft invloed op de spanning, het reguleert de spanning: een te hoge spanning wordt lager. Jullie zullen wel herkennen dat onder je hand de spanning afneemt en dat ervaart de persoon ook. Een te lage spanning, bijv. bij leegte, vult op bij aanraken, het vitaliseert. Verder heeft de aanraking invloed op de doorbloeding die verbetert, op de pijnbeleving die vermindert, op het bewegen dat soepeler of steviger verloopt, op de houding die minder verkrampt is of vitaler is. En wat je ervaart bij affectieve aanraking: dat iemand er meer is, door de bevestiging voelt hij dat hij er mag zijn zoals hij is. Hij voelt niet alleen meer zijn lichaam, maar is er ook meer met en in zijn lichaam: het verruimt, wat ook merkbaar is aan de zintuigen: de blik verruimt. Het opent de zinnen: je voelt, ruikt, proeft meer. Het vitaliseert, geeft meer het gevoel te leven.

Het blijkt dat bij een liefdevolle aanraking het lichaam het hormoon oxytocine aanmaakt, waardoor adrenaline afneemt, de stress vermindert. Uit een onderzoek is gebleken dat kinderen die elkaar aanraken, elkaar minder pesten.

 

Aan-raken bij pijn, ziekte

Mensen nemen onbewust afstand van een plek die zeer doet of iets wat te pijnlijk is. Dan zeggen ze bijv. die arm doet het niet vandaag of zaag die arm er maar vanaf . Ze hebben het dan niet over mijn arm. Als mensen onpersoonlijk over hun lichaam of klachten spreken, geeft dat aan dat ze er onbewust gevoelsmatig afstand van nemen. Dan wordt hun pijnlijke lichaamdeel een ding en is het uit het contact. Dat geeft meer spierspanning, meer pijn, slechtere doorstroming, verandering van temperatuur en een negatievere beleving.

Voordat je het weet, ga je bij pijn gevoelsmatig weg van het vervelende gevoel of je gaat er tegenin. Als iemand voor zijn gevoel zich terugtrekt uit zijn arm, voelt het eerder leeg. Als iemand er gevoelsmatig tegenin gaat, voel je meer spanning in de arm. Het vervelende is dat wanneer je probeert minder te voelen, dat je er uiteindelijk meer last van krijgt. Als je arm strak aanvoelt, pijn doet ten gevolge van een borstoperatie, dan kan het zijn dat je arm er voor je gevoel minder bij hoort, doordat je er gevoelsmatig van weggaat er tegenin gaat. Als je gevoelsmatig uit je arm gaat, dan ervaart iemand zijn klachten als nog vervelender, nog pijnlijker. Dan komt iemand in een vicieuze cirkel.

De positieve aanraking, het contact, kan helpen om de vicieuze cirkel te doorbreken. Als de aanraking als positief wordt ervaren, dan wordt de aangeraakte vanzelf uitgenodigd om de aanraking toe te laten, haar arm, zichzelf meer als goed te ervaren. Daarmee zal de arm er voor de beleving meer bij horen en dan ervaart de persoon meer dan alleen zijn klachten. Dan worden de klachten draaglijker: pijn wordt als minder pijnlijk ervaren, het strakke gevoel wordt als minder strak ervaren. Er treedt meer ontspanning op. Het voelt minder vervelend. Door meer te voelen ga je ook meer je lichaamssignalen (h)erkennen, die je helpen om te voelen wat wel en niet goed voor je is. Door meer te voelen kom je meer in de beleving.

Dit maakt dat er ervaringen naar boven kunnen borrelen, want het lichaam is de drager van ervaringen. Je moet niet gek staan te kijken als mensen geëmotioneerd raken. Het kan (oude) emotionele pijn naar boven halen. Dit is ook het geval bij het aanraken van een litteken. Er kunnen tranen naar boven komen. Het is goed om ruimte te geven aan hetgeen naar boven komt of het nou tranen zijn, of boosheid, of de onmacht, of een lach of wat dan ook. Als je ruimte geeft aan wat iemand voelt, geeft dat ruimte, dat voelt lichter. Wat moeilijk te dragen is wordt draaglijker.

Het is waardevol om een aanrakend beroep te hebben zoals manuele lymfedrainage, wat een zachtaardige benadering is voor mensen die lymfeoedeem hebben, mensen die vaak in een moeilijke periode van hun leven zijn. Het kan goed doen om een goede hand te voelen, als je voornamelijk geconfronteerd wordt met pijn, kwetsbaarheid en/of angst. Het maakt dat de lichamelijke en emotionele pijn draaglijker wordt. Het doet goed om te voelen dat je er niet alleen voor staat, als je voelt dat de ander er voor je is en je aanwezigheid voelbaar maakt in je hand.

 

Mooijenkind Ontwerpers